تفليس ، تبريز و تهران بررسى كرده‌اند . ولى ظاهرا اجراى اين دو طرح نظير خط سومى كه از راه موصل ، تهران ، هرات ، كابل ، دو شهر الكساندرت « 1 » و آتوك « 2 » را به هم وصل مىكرد ، فعلا متروك مانده است . بعضى از مهندسان انگليسى در اين سال‌هاى اخير خطى را توصيه كرده‌اند كه مبداء آن تريپولى است و از طريق شهرهاى حلب ، موصل ، بغداد و بوشهر به كراچى راه پيدا مىكند . در انتظار پياده كردن اين طرح‌هاى قشنگ حتى يك پنجاهم زمين‌هاى اين سرزمين نيز زير كشت نخواهد رفت . كمبود مختصر يا بدى محصول كافى است كه چنان قحطى و نايابى وحشتناكى بروز كند كه حتى در زمان عادى قيمت گندم يا برنج در بعضى از شهرهاى بزرگ ، مثلا در تهران و مشهد چهار يا پنج برابر بيش‌تر از شهرهاى توليدكننده‌ى اين محصولات به فروش برسد . در سال 1861 [ 1278 ق ] قحطى و گرسنگى كم‌سابقه‌يى سرتاسر ايران را به نابودى كشاند . حتى در تهران منجر به شورش و آشوبى خونين گرديد . در سال 1871 - 1872 [ 1288 ق ] بلاى ديگرى مجددا نازل شد . فقط در مشهد از 000 ، 120 نفر جمعيت تعداد 000 ، 80 نفر از گرسنگى تلف شدند . اينك نه تنها وسايل ارتباطى بين شهرها موجود نيست ، بلكه زمين‌هاى وسيعى را كه سابقا در آنها غله كاشته مىشد ، حالا براى كشت ترياك اختصاص داده‌اند . در سال 1871 - 1872 معادل 000 ، 522 ، 1 فرانك و در سال 1880 - 1881 در حدود 000 ، 175 ، 21 فرانك ترياك به خارج صادر شده است . وسعت بىانتهاى زمين‌هاى سلطنتى و املاك رجال بزرگ و گسترش روزافزون موقوفات يكى از علل اوليه‌ى ركود و تنزل كشاورزى در اين كشور است . روستاييان كه كوچك‌ترين اميدى به تملك زمين‌هايى كه در آن كشت و زرع مىكنند ندارند ، علاقه‌يى به بهبود وضع كشاورزى و بالا بردن سطح محصول از خود نشان نمىدهند . موقوفات كه عوايد آنها براى حفظ و نگهدارى مساجد و كمك به روحانيان صرف مىشود ، سال به سال رو به تزايد است . شايد بعضى مالكان از ترس اينكه مبادا ملكشان كم و بيش به صورت مشروع مورد مطالبه‌ى دولت قرار بگيرد ، تمام يا قسمتى از دارايى خود را وقف

--> ( 1 ) . Alexandrette : همان بندر اسكندرون در درياى مديترانه است كه از سال 1939 جزء قلمرو تركيه گرديد . م . ( 2 ) . Atock